Transition Towns, een vorm van beschaving? Noot op samenvatting boek Klaas van Egmond

Klaas van Egmond, hoogleraar geowetenschappen van de Universiteit Utrecht (UU) en directeur Milieu- en Natuurplanbureau (MNP) [1], heeft een boek geschreven “Een vorm van beschaving”. In een samenvatting van dit boek [2] spreekt hij over de ”drievoudige financieel-economische, ecologische en sociaal-culturele crisis” [3] en noemt hij ook Transition Towns. Hij vindt dat Transition Towns een “eenzijdige oriëntatie” hebben.

In zijn samenvatting gaat Klaas van Egmond vervolgens in op de rapporten van de club van Rome [4] en Our common future [5]. Van de duurzame ontwikkeling is weinig terechtgekomen, de grenzen aan de groei van menselijke bezigheden op aarde zijn bereikt, zo concludeert de heer van Egmond. Dit is bekend en weinigen zullen dit bestrijden.

Wereldbeelden
De hoogleraar pleit vervolgens voor een “een breder gedeeld mens- en wereldbeeld”. Over het algemeen zijn er twee denkrichtingen, verticaal en horizontaal denken. Verticaal denken is de as van materieel en geestelijk denken, horizontaal de tegenstelling tussen het individu en collectief, ik en de ander. In het horizontaal denken is, volgens Klaas, een tegenstelling te ontdekken tussen het oosterse meer subjectieve denken en het westerse meer objectieve wetenschappelijk denken. In het Oosten zijn meerdere waarheden naast elkaar mogelijk, in het Westen vaak slechts een enkelvoudige. In de menselijke geschiedenis hebben verschillende extreme wereldbeelden steeds gedomineerd. Van Egmond ziet de noodzaak voor een nieuwe  balans. En, naar mijn idee, is balans prima, er kan inderdaad gestreefd worden naar een integrale gebalanceerde visie van “het midden” [6].
In hoofdstuk 9 “De toekomst laat zich raden”, worden drie maatschappelijke trends genoemd, waarvan de derde naar het oordeel van de schrijver de beste is:

Klik op het plaatje als u over een ‘neutraal’ wereldbeeld wilt lezen

1. Er volgen mondiale conflicten over grondstoffen, energie en voedsel. Er is geen duurzame ontwikkeling, er is decadentie en cultureel verval.
2. Er komt “een minder materialistische houding en een oriëntatie op de lokale schaal”, hiervan zijn Transition Towns een voorbeeld.
3. Er is “verschuiving van de overheersende waardeoriëntaties naar het midden van het integrale wereldbeeld”.

Volgens de schrijver is er bij transition towns dus sprake van een onevenwichtigheid. Hij vraagt zich af of “vanuit deze, ook weer eenzijdige oriëntatie, de fysieke en bestuurlijke energie kan worden opgebracht om de straks tot meer dan negen miljard mensen toegenomen wereldbevolking te onderhouden.”

De tegenvraag die echter gesteld kan worden is: wat is het wereldbeeld dat de schrijver heeft op transition towns? Of welk wereldbeeld heeft transition towns wat dit betreft over zichzelf? Volgens de schrijver is het een: “idealistisch –individualistische wereldbeeld, zoals dat wordt gekenmerkt door een minder materialistische houding en een oriëntatie op de lokale schaal”. Rob Hopkins, die aan de basis staat van transition towns schrijft: “De gemeenschappen zouden de agenda kunnen bepalen en tegen de regering zeggen: ‘Hier is ons plan: het gaat over alle onderwerpen die te maken hebben met de komende uitdagingen rond klimaat en energie…” [6]. Het beeld dat transition towns een individualistisch wereldbeeld hebben, wordt duidelijk gelogenstraft. De woorden “gemeenschap” en “gemeenschappen” komen voortdurend aan de orde in alle schrijven van Rob Hopkins.

Op de horizontale as onderscheid ik op z’n minst nog twee andere assen. Bij horizontaal denken, in de tegenstelling tussen de mens en het individu, kan ook gesproken worden over de as top-down versus bottom-up hiërarchie en een as actief versus passief burgerschap. Deze hebben beide te maken met bestuur. Transition towns brengt beide te berde in de transitie. Als tegenwicht tegen top-down structuren door de geschiedenis heen zoekt transition towns een balans door bottum-up beter op de kaart te zetten. Dit tegenwicht gaat tevens gepaard met actief burgerschap, initiatieven nemen, burgerparticipatie.

Als je het hebt over wereldbeelden, kun je spreken over en-en en en/of wereldbeelden. Op deze website heb ik andermaal gepleit voor een transitie naar een en-en wereldbeeld. Een bekend schrijver, Berthold Gunster, heeft dit wel ‘omdenken’ genoemd. Dit zogenaamde omdenken komt overeen met het pleidooi van Klaas van Egmond. Omdenken past prima in het wereldbeeld van transition towns die inclusiviteit nastreven. Op zo’n manier denken is een begin van een streven naar meer collectief bewustzijn.

Of-of denken past wel in de lokale actie, waarbij ieder mens nu eenmaal fysieke keuzes moet maken. De fysieke keuzes die wij als wereldburgers in het afgelopen tijdperk maakten waren mogelijk dankzij de energie die werd geleverd door niet-hernieuwbare grondstoffen. Door de en-en fysieke keuzes die werden gemaakt, kon een persoon tegelijkertijd fysiek op één lokatie zijn en energie van de andere tappen. Door nu efficiënter met energie om te gaan, maken we wat dat betreft meer fysieke keuzes die ons enerzijds een kleine beperking opleggen, maar anderzijds de aardse grondstoffen en misbruik daarvan beperken. Zo wordt men meer bewust voor de verantwoordelijkheid van eigen acties.

Lokalisme versus herlokalisering
Het is waar dat transition towns veel spreken over herlokalisering. Sterker nog, dit is een kern van de beweging [7]. Duidelijk moge zijn dat deze “horizontale” denkwijze nodig is om een balans te brengen tegen de huidige globalisering. Maar is het dan zo dat transition towns hiermee uit “het midden” gaan? Integendeel. De slogan “denk globaal, handel lokaal” bewijst dat er wel degelijk globaal gedacht wordt. De zogenaamde ‘transition primer’ uitgegeven door het Transition network zegt het volgende: “In actie komen: het totaalplaatje – initiatieven op wereldwijde, nationale en locale niveaus” [8]. Transition towns bestaan vaak uit een kleine groep mensen waarvan een groot deel leiderschapskwaliteiten tonen en meestal in goed contact staan met politiek. Dus bestuurlijk komt het waarschijnlijk wel goed met transition towns.

Klaas van Egmond wekt de indruk dat hij de herlokalisering van transition towns verwart met lokalisme, die hebben “weinig gedachte of energie om de Grote Maatschappij, hij is bezig met lokale problemen, de virtuele uitsluiting van de nationale en internationale scène” [9]. Lokalisten dragen bij aan verzuiling. Transition towns zijn daarentegen ontzuilend, bezig met proportionele herlokalisering, de globale vraagstukken niet uitsluitend, maar een nieuw evenwicht nastrevend tegen de globalisering en de uitputting van grondstoffen die daaruit voort zijn gevloeid. Het globalisme is eigenlijk een vorm van neo-kolonialisme waarop een passend antwoord gegeven moet worden. Mensen aan de ene kant van de wereld profiteren van en misbruiken hulpbronnen die aan de andere kant net zo goed nodig zijn. In de samenvatting is niet zo duidelijk te lezen of Klaas dit  neo-kolonialisme toch eigenlijk wel een beetje in stand wil houden.

Globale problemen
Transition towns zijn niet de enige die bezig zijn met transitie en duurzaamheid. Noch wordt namens transition towns de indruk gewekt dat hun methodes de enige zijn. Er wordt vanaf het begin samenwerking gezocht met andere partijen, mensen met verschillende wereldbeelden zijn welkom. Er wordt een probleem van piekolie en klimaatverandering aan de orde gesteld. Er worden oplossingen aangedragen, maar een ieder is verder vrij zijn eigen wereldbeeld in te vullen. Sterker nog, ik zie initiatieven die bijvoorbeeld spiritueel van aard zijn, andere zijn puur gedreven door permacultuur, weer andere door de behoefte aan zelfvoorzienendheid. Het zijn transition towns die ze bij elkaar brengen. Het is alleen door een “integraal wereldbeeld” waarover Klaas van Egmond terecht spreekt, dat dit mogelijk is.

Of we als mensheid de “tot meer dan negen miljard mensen toegenomen wereldbevolking” kunnen onderhouden is een goede vraag. Terecht stelt de hoogleraar dit probleem aan de orde. Uiteraard is niet alleen de voedselproblematiek aan de orde, maar zoals de club van Rome indertijd al stelde, er is een limiet aan de groei van menselijke activiteiten. “Our common future” stelt ook de globale problemen aan de orde zoals armoede, de economische crisis,  het uitsterven van soorten leven, ontbossing enz. Het zijn problemen die opgelost moeten worden, transition towns denken graag mee, mag ik veronderstellen. Deze website wil in ieder geval bestuur aan de orde stellen, op elk niveau, van een dorp, tot de EU.

De demografische groei van de wereldbevolking is een discussie die hoognodig gevoerd moet worden. Duurzame energie, noch duurzame producten of biologische landbouw alleen bieden aan dit probleem een oplossing. Uberhaupt zijn er betreffende dit probleem van demografie nog weinig politiek visionaire oplossingen gekomen. Er moet structureel worden nagedacht over een collectieve oplossing. Klaas van Egmond draagt bij aan deze discussie, de gedachte van integrale wereldbeelden als oplossing voor wereldproblematiek is zeker een eerste stap. 

Als het beeld bestaat dat transition towns een “eenzijdige oriëntatie” heeft, is dit zeker een aandachtspunt om op de agenda te zetten [10]. En de voetafdruk die de mens veroorzaakt is er een van een magnitude die de wereldwijde agenda de komende jaren zal bepalen dus niet alleen bij transition towns. De mensheid als geheel zal met een nieuw antwoord moeten komen. En welk wereldbeeld er ook bestaat, dit is een ‘transition’, en omdat reeds meer dan de helft van de wereldbevolking in steden leeft, spelen ‘towns’ hierbij een cruciale rol.

Frits
Aangepast: 1 dec. 2011

Zie: Transition Towns: positief burgerkracht en ‘ownership’ in transitie naar duurzame samenleving stad

Voetnoten

1. http://www.groenportaal.nl/nieuws/200801/klaas_van_egmond_faculteitshoogleraar_bij_geowetenschappen_uu_5181.shtml
2. Dit artikel reageert op de samenvatting van het boek.
3. Samenvatting “Een vorm van beschaving” (Christofoor, Zeist 2e druk 2011): 
   Samenvatting per hoofdstuk#
4. The Limits to Growth. Club of Rome. 1972. Donella H. Meadows, Dennis L. Meadows, Jørgen Randers, William W. Behrens III
5. Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future. http://www.un-documents.net/wced-ocf.htm
6. “Duurzame ontwikkeling is dan een ontwikkeling waarbij de middelpuntzoekende krachten sterker zijn dan de middelpuntvliedende.” is een uitspraak die natuurkundig vreemd is. Klaas van Egmond haalt hier “een universeel principe” van  “De ‘omcirkeling van het midden’ ” bij. Natuurkundig klopt het dat materie om het midden, andere materie circelt, maar hierbij is een balans tussen middelpuntzoekende en middelpuntvliedende krachten meestal noodzakelijk. Als in het universum de “middelpuntzoekende krachten” sterker zouden zijn, zouden alle atomen onmiddelijk imploderen. Wat de hoogleraar waarschijnlijk bedoeld is dat er een evenwicht moet komen tussen de verschillende krachten, waarbij er iets meer middelpuntzoekende krachten in wereldbeelden moeten zijn. Daardoor ontstaat er een nieuw evenwicht tussen de verschillende wereldbeelden en ontstaat er een nieuw integraal wereldbeeld.
7. Het Transitie handboek. Rob Hopkins. Hoofdstuk 4. Waarom klein onvermijdelijk is. Herlokalisering
8. Basishandleiding transitie-initiatieven. http://www.transitionnetwork.org/sites/default/files/Transition_Primer_Dutch_Basishandleiding.pdf
9. PROEFSCHRIFT. RELIGIE, CONSERVATISME EN DE INVLOED VAN LOKALISME. © 1997 Fred Hubers
10. Zie: Filosofiebijeenkomst: Wees de verandering. Wat is transitie? Een integraal wereldbeeld