Holistische sociale politiek, recht en relativiteit: Het Sociaal Contract. Jean-Jacques Rousseau

Abstract.1] is oorspronkelijk in het Frans de term: ‘la Jean Jacques Rousseau was politiek filosoof in de 18de eeuw. Zijn belangrijkste thema in zijn werk ‘Het Sociaal Contract. Of principes van politiek recht’ [volonté générale’. Vertaald betekent dit: ‘De algemene wil’ oftewel de wil van het volk van een samenleving.  Rousseau beschreef de beginselen voor een constitutie, een grondwet, en andere wetten. Hij liet zich leiden door het beginsel dat recht boven natuurlijke kracht dient te gaan in een gezonde menselijke samenleving. Rousseau was pionier in modern staatsrecht en veranderde de kijk op sociale politiek en het recht.

Jean Jacques Rousseau zette zich af tegen de absolutistische staatsvormen die voor die tijd algemeen waren in Europa. Jean Jacques Rousseau was als het ware de Albert Einstein in het staatsrecht omdat hij een vorm van relativiteit beschreef op dit gebied en vervoegingen van dit woord ook regelmatig gebruikte.[2]  Bovendien zou Rousseau als politiek holist kunnen worden omschreven aangezien hij, steeds over het ‘geheel’ [3] sprak.

Natuurlijk recht en staatsrecht

Rousseau observeerde dat er een ‘recht van de sterkste’ bestaat. Hij was hierin een voorloper op Charles Darwin die aan dit principe bijna zijn gehele evolutietheorie ophing.  Volgens Rousseau heeft het ‘recht’ van de sterkste niets te maken met enig moreel recht, maar eerder met brute kracht. Zijn conclusie was:

Conventies vormen de basis van alle legitieme autoriteit [4]

La volonté générale; de algemene wil

‘La volonté générale’  is de centrale term in ‘Het Sociaal Contract’. Deze term werd opgenomen als artikel 6 in de rechten van de mens van Frankrijk.[5] Een vergelijkbare, maar Engelse term, van tegenwoordig zou zijn: ‘wisdom of the crowd’. De beste omschrijving van de volonté générale in zijn werk is misschien wel deze:

 (een) …wet …die niet is gegraveerd op tabletten van marmer of koper, maar op het hart van de burgers. Dit vormt de echte constitutie van de staat.[6]

Dit lijkt het geweten te beschrijven. De definitie die Rousseau zelf leek te gebruiken is:

Elk van ons stelt zijn persoon en al zijn gehele kracht onder de suprème leiding van de algemene wil, in onze rechtspersoonlijkheid, wij ontvangen elk lid als een ondeelbaar deel van het geheel.[7]

Even overstappend naar een andere denker, de psychiater en analytisch psycholoog Jung, die ruim een eeuw later leefde.  Het concept van La volonté générale, de algemene wil van Rousseau lijkt erg op het concept het ‘collectief onderbewustzijn’ van Jung. Dit beschreef hij als volgt:

…er bestaat een tweede psychisch systeem van een collectieve, universeel, en onpersoonlijke natuur die identiek is in alle individuen…[8]

Er lijkt een klein verschil te bestaan, namelijk dat Jung beschreef dat een ieder van ons dit al van nature met zich meedraagt en identiek is bij een ieder van ons, terwijl Rousseau leek te schrijven over een principe dat ontstaat zodra een rechtstaat wordt gecreëerd. Rousseau redeneerde dat een ieder vrij is geboren, maar omdat hij deel uitmaakt van een samenleving, zal hij zich moeten confirmeren. Hij beschreef dit als volgt:

DE overgang van de natuurlijke staat naar de burger staat produceert een opmerkelijke verandering in mensen, door het substitueren van het recht van instinct door gedrag, en geeft acties van moraliteit die zij daarvoor ontbeerden.[9]

Rousseau maakte een punt. Er is een contrast tussen instinctief en ‘burger’ gedrag. Enerzijds is het van belang dat de mens zo natuurlijk mogelijk leeft, zonder ‘slavernij’.[10] Anderzijds is volgens Rousseau ‘sociale orde … de basis van alle andere rechten’.[11] Het ‘sociaal contract’ is hier het antwoord op volgens hem. Daarbij draagt ieder mens als het ware zijn persoonlijke soevereiniteit over aan de staat. Dit gaat zover dat zelfs het recht op leven en dood bij de staat ligt [12] en zijn bezittingen aan de staat toebehoren.[13] Dit lijkt vergezocht, maar iedereen is uiteindelijk afhankelijk van de condities van de staat. Bij een oorlog beschikt de staat zelfs over leven en dood. Bij rechtspraak ook. Belastingen ‘bewijzen’ dat bezittingen niet enkel van onszelf zijn.

De persoonlijke ‘wil’ is psychisch gezien de uitkomst van datgene wat richtinggevend is voor de individuele kracht in iemands leven. Dit is tevens de reden dat mensen vaak op de leeftijd dat zij volwassen worden nog niet weten wat zij willen. Hun persoonlijke ambities, de invloeden van hun ouders en opvoeding, hun vrienden, de maatschappij geven hun allemaal richtinggevende invloeden waardoor de uitkomst, de wil, vaak onzeker wordt.

Dit is tevens moeilijk te vatten in Rousseau’s redenaties. Zowel op individueel vlak als op collectief vlak is de “algemene wil” op elk moment wellicht wel een “som van de verschillen”,[14] maar is eigenlijk nooit te bepalen, zelfs niet door een anonieme stemming (dit schrijft Rousseau dan ook niet hoor)[15]. De ‘algemene wil’ van een volk is daarom per moment verschillend. Om de soevereiniteit van de staat te onderhouden moeten de burgers daarom, volgens Rousseau, regelmatig bij elkaar komen [16], waarbij gestemd kan worden.[17]

Waar de meeste bestuurders mee in hun maag lijken (of leken, dit is van alle tijden) te zitten is: wat nu als het volk iets wil wat ‘wij’ als bestuurders niet willen of niet goed is voor het het bestuurde? Bij het referendum over de EU bijvoorbeeld, waren de meeste bestuurders en politici doodsbang dat de meerderheid tegen zou stemmen. Toen Papandreau, de Griekse president gedurende de Griekse financiële crisis, de EU voorstelde een referendum te houden of het Griekse volk wel Europese hulp zou willen accepteren, vielen alle Europese regeringsleiders hem aan. Maar wie is nu verantwoordelijk voor een land? Volgens Rousseau is dit het volk dus zelf. Van boven opgelegde besluiten zullen uiteindelijk toch door het volk gedragen moeten worden en zullen inderdaad uiteindelijk vaak niet werken. En, mocht de ‘wil’ van het volk het fout hebben, nou en, dit zal dan een leermoment zijn!

Holistische sociale politiek en recht

‘Het Sociaal Contract’ is een werk gebaseerd op holistische [3][18] sociale politiek en recht. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de volgende alinea:

Maar wanneer het gehele volk besluit voor het gehele volk, beschouwt het alleen zichzelf; en als een relatie wordt gevormd, dan is het tussen twee aspecten binnen het gehele object, zonder dat er enige verdeling is van het geheel. In dit geval is de zaak over welke een besluit wordt genomen, zoals de besluitende wil, algemeen. Deze handeling is welke ik een wet noem.[19]

In Nederland en de meeste andere democratieën worden stemmingen gehouden die helaas alleen over partijen gaan. Bindende referenda over de inhoud van wetten zouden directer zijn en de ‘algemene wil’ van het volk beter vertalen. Helaas gaat de huidige politiek steeds meer over poppetjes die goed zijn in public relations die allerlei media inzetten. Maar misschien ook, helaas, dit lijkt wel de huidige ’algemene wil’ te zijn.

Deze realiteit, deze trend lijkt alleen maar door te zetten. Het volgen van leiders is van alle tijden, deze nieuwe media zijn dat niet. Er is een middel dat Rousseau aangaf dat de media wellicht wel op een gezondere manier kan implementeren: het instituut.

Het holistische instituut. Een privé instituut kan worden opgezet om de heelheid van een volk te bevorderen. Rousseau:

Hij die het durft te ondernemen een volksinstituut op te zetten moet zichzelf capabel voelen, om het zo te zeggen, om elk individu te transformeren, die uit zichzelf een compleet en enkel geheel is, naar deel van een groter geheel van welke hij op een bepaalde manier leven en het bestaan ontvangt; om iemands constitutie met als doel het te versterken; en om een gedeeltelijk en moreel bestaan te substitueren voor het fysieke en onafhankelijke bestaan welke de natuur ons allen heeft verleend.[20]

Degene die een dergelijk instituut opzet, lijkt uit de context een capabel staatsman te zijn. Een persoon die als het ware een holistisch geneesheer is. Niet iemand die individuen geneest, maar een hele samenleving met een visie van heelheid. Een visie om de heelheid die in de natuur al aanwezig is te transformeren naar een heelheid van een sociale samenleving met rechtvaardigheid als basis. Het is overigens de ambitie van deze website, constaterende dat de samenleving dergelijke staatslieden en instituten momenteel ontbeert, om door middel van een holistische denktank instituut [21] een basis te leggen voor een gezondere samenleving. Deze website die zo open en onafhankelijk mogelijk is, ziet het als taak transformaties (transities) voor te stellen van ”iemands constitutie met als doel het te versterken”.

Relativiteit in het sociale recht van Jean Jacques Rousseau

Dit onderwerp sluit aan op het vorige. Relativiteit is holistisch. Albert Einstein beschreef theorieën die fysische wetten beschreven, maar die in uitbreidende zin, omdat deze wetten het totale universum omvatten, al onze aardse natuurlijke wetten, psychologie en sociaal recht includeren. Zoals in het abstract al beschreven, kan Rousseau als de Albert Einstein van het staatsrecht bezien worden. Niet alleen vanwege het vernieuwende en wellicht geniale karakter, maar vooral omdat hij een voorloper was van de beschrijving van een vorm van relativiteit zoals Einstein dit later ook formuleerde.

Congruent aan Einstein’s algemene en speciale relativiteitstheorie beschreef Rousseau algemene en specifieke begrippen en baseerde daar zijn redenaties op.[2] Net als Einstein beschreef Rousseau hoe verschillende “krachten” (weliswaar niet in het totale universum maar wel in een gehele samenleving) zich tot elkaar relateren.[22] In tegenstelling tot wat veel mensen, inclusief sommige geleerden denken, is de relativiteitstheorie van Einstein niet alleen een wiskundig natuurkundige verhandeling, nee, het beschrijft relaties. Hoe verhoudt materie en energie zich met elkaar? Hoe verhouden objecten zich met elkaar? Er zijn consequenties voor de ‘wetten’ van de realiteit, die in de woorden van Einstein betrekking hebben op “alle relaties”.[23]

Absoluutheid versus relativiteit. Absoluutheid en relativiteit, alhoewel tegenovergesteld, liggen in elkaars verlengde. Ook in de menselijke geest compenseert men het een met het ander. Wanneer relativiteit aan de orde komt, komt ook absoluutheid om de hoek kijken. 

Rousseau leefde ongeveer een eeuw later dan de natuurkundige Newton, een bekendere grote geest van de na-middeleeuwse tijd. Alhoewel in Newton’s geschriften ook al een basis voor relativiteit is gelegd, hebben zijn meeste bekende uitkomsten een absolutistische karakter en was hij eerder een product van de middeleeuwen terwijl Rousseau op deze manier geredeneerd eerder een genie van de nieuwe tijd werd. Als men zich niet realiseert dat Rousseau zich bediende van relativistische beginselen, heeft men zijn werk niet goed begrepen.

Rousseau gaf tegenwicht aan de keizerrijken en monarchieën die vooral in de middeleeuwen bijna een absolute macht over het volk hadden. Lodewijk XIV ontleende zijn absolutisme aan “droit divin“, een goddelijk recht om te regeren. De Franse revolutie maakte hier een einde aan, of in de woorden van Rousseau: “revoluties…herstellen dingen tot hun natuurlijke orde”.[24] Rousseau relativeerde dit absolutisme, deze soevereiniteit, ook wel ‘volkssoevereiniteit’ geneomd:

Zoals de natuur elke man absolute macht geeft over zijn leden, zo geeft de maatschappij absolute macht over al zijn leden…Wij zijn gebonden om duidelijk onderscheid te maken tussen de respectieve rechten van de burgers en de Soeverein,[25] en tussen de plichten die dezen hebben te vervullen als subjecten, en de natuurlijke rechten die zij mogen verheugen als mens.[26]

De natuur als geheel heeft absolute macht over de mens. De mens kan zich echter wel relateren tot delen van de natuur. Deze delen kan hij gebruiken, naar zijn eigen inzicht, maar met de beperking van de absoluutheid van de natuur als geheel. De samenleving heeft net als de natuur als geheel absolute macht over de mens, het zijn de delen die relatief zijn. Deze relaties zijn daarom ook inderdaad, zoals het woord zegt, relatief.

Ook Einstein werkte met een dergelijke vorm van wetenschap bedrijven:

Het concept “waarheid” komt niet overeen met de verklaringen van pure geometrie, omdat we bij het woord “waarheid”  de gewoonte hebben de correspondentie  met een “reëel” object te benoemen; geometrie, daarentegen, is niet betrokken bij de relaties van de ideeën die betrokken zijn bij de objecten van experiment, maar alleen met de logische onderlinge verbinding van deze ideeën [27]….maar omdat fysica nu eenmaal gebruik maakt van geometrie bij de vaststelling van zijn concepten, de empirische inhoud van geometrie kan alleen worden bepaald en getest binnen het hele framewerk van natuurkunde.[28]

Vier soorten gerelateerde wetten. Rousseau beschreef vier soorten ‘wetten’ die zich op de volgende manier relateren:

Een duurzame staat. “Er kan geen vaste relatie worden vermeld tussen de uitgebreidheid van een territorium en de populatie”.[31] Rousseau beschreef hoe een land afhankelijk is van de verschillende verhoudingen (lees relaties) tussen een veelheid aan factoren die een land beïnvloeden.

Wat de constitutie van een Staat werkelijk solide en duurzaam maakt is de rechtmatige observatie van wat passend is, zodat de natuurlijke relaties altijd in overeenstemming zijn met de wetten op ieder punt.[32]

In boek III begon Rousseau met twee rekenvoorbeelden waarbij een lid van een staat, een burger, zich in het ene geval van een staat met 10.000 inwoners zich anders laat verhouden dan in een staat met 100.000 inwoners.[33] Rousseau beschreef dat de krachtigste regering een met omgekeerde verhouding (relatie) is tot het aantal van de bevolking.[34] De consumptiebehoefte van de bevolking, “de relatie van product tot levensonderhoud”,[35] misschien ook wel het temperament van de bevolking van een staat, is zelfs van invloed op de regeringsvorm die een land nodig heeft, volgens Rousseau. 

Omdat de EU geen eenduidige soevereine staat is, zou hier het volgende advies van Rousseau, wat hij niet als het beste scenario zag, kunnen gelden: “Maar als er gedeeltelijke samenlevingen zijn, dan is het beste om er zoveel als mogelijk te hebben en te voorkomen dat ze ongelijk zijn”.[36] De Griekse tragedie van de financiële crisis geeft een sterke aanwijzing dat Rousseau gelijk had en heeft.

Vrijheid is relatief. Vrijheid is een kernbegrip in ‘Het Sociaal Contract’. Het woord ‘vrijheid’ is tevens een relatief begrip. Iedereen wordt ‘vrij’ geboren. Maar er is geen deeltje in het universum dat compleet vrij en onafhankelijk is. Idem met burgers in een samenleving. Zodra men deel wordt van een samenleving wordt men dus een deel van het geheel dat altijd relateert met andere delen van die samenleving.

Aangezien geen mens een natuurlijke autoriteit over zijn gelijke heeft, en kracht geen recht creëert, moeten we concluderen dat conventies de basis vormen van alle legitieme autoriteit onder de mensen…afstand doen van vrijheid is afstand doen van het mens zijn, de rechten van de mens inleveren en zelfs zijn plichten. [37]

Burgerplicht in het juiste perspectief zien. “Zodra publieke dienst ophoudt de belangrijkste zaak van burgers te zijn, en ze liever met hun geld dienen dan met hun persoon, dan is de Staat niet ver van zijn val.”[38] Een stevig statement, maar inderdaad kan burgerparticipatie een belangrijke bijdrage leveren aan de samenleving. Een aantal wetten ondersteunen burgerparticipatie, maar helaas zijn er even zo vele die de vrijheid ervan beperken of zelfs belasten. 

Hoe de Staat of welke staatsdienaar maar ook tegenover burgerparticipatie staat of deze al dan niet bevordert, burgers kunnen deze zelf oppakken. Vooral in lokale netwerken is burgerparticipatie essentieel.[39] Teveel mensen zijn gewend dat vadertje staat de dingen voor ze opknapt. Er zijn gelukkig vele nieuwe bewegingen die burgerparticipatie  weer oppakken.

‘Het Sociaal Recht’ als inspiratiebron relativeren. ‘Het Sociaal recht’ is een klassieker en inspiratiebron die iedereen die in het sociale recht en politiek geïnteresseerd is moet lezen. Het vormde een basis voor grondrechten en recht voor Frankrijk en de V.S. en deze op hun beurt voor andere landen.

Het stuk kan dus op z’n waarde geschat worden. Houdt hierbij in gedachte dat het al 250 jaar geleden geschreven is. De voorbeelden die aangehaald worden zijn zeer sterk verouderd. Het religieuze klimaat is veranderd. In het stuk wordt religie nog als een belangrijk deel van de samenleving gezien. Dit is in onze westerse cultuur niet langer het geval. Alhoewel Rousseau zelf schreef in God te geloven, relativeerde hij wel deze beleving en had hij respect voor religies, inclusief de Islam. Qua optiek stond Rousseau boven veel van de huidige poldermodellen. Voor samenlevingen waar religie nog wel de meerderheid vormt kan er in het werk een handreiking gevonden worden.[40] Toch had Rousseau nog iets van het Absolutisme die in het huidige tijdsbeeld gezien verouderd is.

Een gezonde kijk op veel klassiekers is, lijkt me, deze als inspiratiebron te nemen, maar het eigen gezonde verstand steeds te blijven gebruiken.

Terug naar top

Bronnen en voetnoten

1. Du Contrat Social:* ou Principes du Droit Politique. Jean-Jacques Rousseau. 1762.Hier wordt de Engelse** versie gebruikt en vertaald naar het Nederlands:  THE SOCIAL CONTRACT OR PRINCIPLES OF POLITICAL RIGHT by Jean Jacques Rousseau. 1762. Translated 1782 by G. D. H. Cole
   * Letterlijk ‘sociaal contract’ ook wel vertaald als ‘maatschappelijk verdrag’
   ** Excuses als er eventueel vertaalfouten zouden zijn. De originele bronnen van dit onderzoek zijn uit het Frans [1] en Duits [23 e.a.] vertaald in het Engels.
2. Uit de Engels vertaling, zie 1: ‘Relation’ en ‘relations’ zo’n 60x gebruikt, ‘relative’ 8 maal. Vaak wordt relativiteit tot natuurkunde beperkt, dit is in mijn stellige opinie onterecht, zie Transitie door relativiteit
3. Uit de Engelse vertaling, zie 1: ‘Holisme’ komt van het Engelse ‘whole’. De woorden ‘whole’ (zo’n 70x gebruikt) en ‘wholly’ (14x)
4. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book I, 4. SLAVERY
5. Article VI: La Loi est l’expression de la volonté générale.
   Vertaald:Artikel VI: De wet is de uitdrukking van de algemene wil.
   DÉCLARATION DES DROITS DE L’HOMME ET DU CITOYEN DE 1789.
6. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book II. 12. THE DIVISION OF THE LAWS. Vergelijk met de bijbel, o.a. Romeinen 2:29
7. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book I. 6. THE SOCIAL COMPACT
8. Vertaald uit: C. G. Jung, The Archetypes and the Collective Unconscious (London 1996) p. 43
9. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book I. 8. THE CIVIL STATE
10. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book I. 4. SLAVERY
11. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book I. 1. SUBJECT OF THE FIRST BOOK
12. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book II. 5. THE RIGHT OF LIFE AND DEATH
13. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book I. 9. REAL PROPERTY
14. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book II. 3. WHETHER THE GENERAL WILL IS FALLIBLE
15. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book IV. 2. VOTING
16. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book III. 12. HOW THE SOVEREIGN AUTHORITY MAINTAINS ITSELF
17. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book IV. 4. THE ROMAN COMITIA
18. Zie ook holistische filosofie van transitie
19. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book II. 6. LAW
20. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book II. 7. THE LEGISLATOR
21. Zie: EU Transitie Vrijstaat. Open en onafhankelijke burger denktank voor transities in de EU. Aangezien de EU het grootste deel is waarvan wij deel uitmaken, dient deze ook een gezonde basis te hebben, dit tot het kleine geheel die wij zelf als individuen vormen.
22. “In government reside the intermediate forces whose relations make up that of the whole to the whole, or of the Sovereign to the State. … I am speaking, not of absolute force, but of the relative force of the different parts of the State.” Zie 1. Book III. 1. GOVERNMENT IN GENERAL.- Overigens moet relativiteit in het recht niet verward worden met het civielrechtelijke relativiteitsvereiste (art. 6:163 BW) 
23. - Voorbeeld 1: “Now it is characteristic of thought in science generally, that it endeavours in principle to make do with “spacelike” concepts alone, and strives to express with their aid all relations having the form of laws.” Appendix five. Relativity and the Problem of Space.*
    - Voorbeeld 2: “the theory becomes a valueable heuristic aid in the search for general laws of nature.” Fourteen. The Heuristic Value of the Theory of Realtivity.*
    * Beide voorbeelden uit: Relativity. The Special and the General Theory. Albert Einstein. Authorized translation by Robert W. Lawson.  1961
24. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book III. 8. THAT ALL FORMS OF GOVERNMENT DO NOT SUIT ALL COUNTRIES
25. Met “Soeverein” of tegenwoordig ook wel ‘volkssoevereiniteit’ genoemd, bedoeld Rousseau niet de vorst, maar de de totale staat. Zie 1: Book I. 6. THE SOCIAL COMPACT 
26. Uit de Engelse vertaling,  zie 1. Book II. 4. THE LIMITS OF THE SOVEREIGN POWER
27. Hoofdstuk 1. Physical Meaning of Geometrical Propositions – Relativity. The Special and the General Theory. Albert Einstein. Authorized translation by Robert W. Lawson.  1961.
    Apart van de relativiteitstheorie wordt deze manier van relativeren ook wel relativisme genoemd.
28. Appendix five. Relativity and the Problem of Space – Relativity. The Special and the General Theory. Albert Einstein. Authorized translation by Robert W. Lawson.  1961
29. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book II. 12. THE DIVISION OF THE LAWS.
30. Nu genoemd: Burgerlijk recht, civiel recht of privaatrecht
31. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book II. 10. THE PEOPLE (continued)
32. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book II. 11. THE VARIOUS SYSTEMS OF LEGISLATION
33. Uiteraard 1:10.000 en 1:100.000
34. “the force and the will of the government, which are always in inverse proportion.” Zie 1: Book III. 2. THE CONSTITUENT PRINCIPLE IN THE VARIOUS FORMS OF GOVERNMENT
35.  Zie 1: Book III. 8. THAT ALL FORMS OF GOVERNMENT DO NOT SUIT ALL COUNTRIES
36. Uit de Engelse vertaling,  zie 1. Book II. 3. WHETHER THE GENERAL WILL IS FALLIBLE
37. Zie 1: Book I. 4. SLAVERY
38. Uit de Engelse vertaling, zie 1: Book III. 15. DEPUTIES OR REPRESENTATIVES
39. Deze site is deel van een burgerparticipatie netwerk. Zie de linker zijbalk voor links
40. Zie 1: Book IV. 8. CIVIL RELIGION